"Έκανες... άρα είσαι...": η χειρότερη μορφή κριτικής

Η χειρότερη μορφή κριτικής είναι το να προσωποποιούμε τις πράξεις ή τις συμπεριφορές, δικές μας ή άλλων, και να βγάζουμε γενικά συμπεράσματα για το ποιόν ενός ανθρώπου.

Αυτό δείχνει ότι δεν υπάρχει καμία κατανόηση, ανοχή και συγχώρεση απέναντι στον εαυτό μας ή σε άλλους, αλλά μόνο μια απόλυτη στάση κριτικής και απόρριψης. Φράσεις του τύπου "ο άνθρωπος φαίνεται από τις πράξεις του", δηλώνουν ότι κρίνουμε και καταδικάζουμε κάποιον επειδή συμπεριφέρθηκε με ένα συγκεκριμένο τρόπο σε μια συγκεκριμένη κατάσταση. Τον άνθρωπο τον ταυτίζουμε με τις συμπεριφορές του που, στο μεγαλύτερο βαθμό, προέρχονται από τον προγραμματισμό και τις συνήθειες που έχει αναπτύξει κατά το παρελθόν.

Η κριτική που μεταβαίνει από το ειδικό (π.χ. μια συμπεριφορά ή κάποια λόγια) στο γενικό (στον χαρακτηρισμό ενός ανθρώπου ως κακό, ανίκανο, χαζό, κ.ά), είναι ό,τι χειρότερο μπορούμε να κάνουμε για να πλήξουμε σοβαρά τον εαυτό μας ή κάποιον άλλον. 

Η αίσθηση της αξίας του εαυτού καθορίζεται από τις πεποιθήσεις και τη βαθύτερη αίσθηση που έχουμε γι' αυτό που είμαστε - είναι αυτό που λέμε "νιώθω έτσι". Όταν μια τέτοιου είδους κριτική απευθύνεται σε παιδιά, μπορεί να λειτουργήσει με πολύ αρνητικό τρόπο στη διαμόρφωση της αυτοεικόνας τους και επομένως στον τρόπο που θα βλέπουν τον εαυτό τους και θα συμπεριφέρονται στο μέλλον. 

Το πώς νιώθουμε για κάποιες πράξεις μας είναι πολύ πιο ανώδυνο από το πώς νιώθουμε γι' αυτό που είμαστε. Για παράδειγμα, ενώ οι ενοχές αφορούν κάτι που έχουμε κάνει ("αυτό που έκανα ήταν λάθος"), η αντίστοιχη αίσθηση της ντροπής αφορά αυτό που είμαστε ("είμαι λάθος"). Ή το να αποτύχουμε σε κάτι ("απέτυχα σ' αυτό που έκανα") είναι εντελώς διαφορετικό από το να πούμε τι είμαστε ("είμαι αποτυχημένος ή άχρηστος ή ανίκανος").

Είναι καλό να θυμόμαστε να μην μεταβαίνουμε από το ειδικό στο γενικό και να μην βγάζουμε συμπεράσματα από κάποιες μεμονωμένες πράξεις ή συμπεριφορές, ακόμα και αν αυτές επαναλαμβάνονται. Η καλύτερη στάση είναι η κατανόηση και η αντιμετώπιση μιας κατάστασης συνειδητά, που σημαίνει ότι έχουμε επίγνωση των όσων συμβαίνουν μέσα μας. Μόνο έτσι εξασφαλίζεται ότι δεν θα αντιδράσουμε αυτόματα και ασυνείδητα, γιατί κάτι τέτοιο ακολουθείται πάντα από αρνητικές συνέπειες.

Νίκος Μπάτρας
Διαχειριστής www.aytepignosi.com